📛સમાસ📛

 

❇️દ્વંદ્વ સમાસ

➡️વ્યાખ્યા: બે કે તેથી વધુ સમાન મોભો ધરાવતાં હોય તેવાં પદોના બનેલા સમાસને દ્વંદ્વ સમાસ કહે છે.

➡️આ સામનો વિગ્રહ 'અને', 'કે', 'અથવા' જેવા સંયોજકો વડે થાય છે.

➡️ઉદાહરણો :

માતાપિતા         : માતા અને પિતા

હારજીત             : હાર કે જીત

ટેબલખુરશી       : ટેબલ અને ખુરશી

તડકોછાંયો         : તડકો અને છાંયો

❇️તત્પુરૂષ સમાસ

➡️આ સમાસ એકપદપ્રધાન સમાસ છે. કારણ કે તત્પુરુષ સમાસમાં પૂર્વપદ ગૌણ અને ઉત્તરપદ પ્રધાન હોય છે.

➡️વ્યાખ્યા : જયારે સમાસનાં બંને પદો વિભક્તિનાં પ્રત્યયોથી છુટા પડે ત્યારે તત્પુરૂષ સમાસ બને છે.

➡️વિભક્તિના પ્ર્તયયો: એ, ને, થી, માં, નો, ની, નું, નાં, જેવા પ્રત્યયો

➡️ઉદાહરણો :

દેશભક્તિ        : દેશની ભક્તિ

ધર્મશ્રદ્ધા          : ધર્મમાં શ્રદ્ધા

સ્નેહભર્યા         : સ્નેહથી ભર્યા

રાષ્ટ્ર ધ્વજ         : રાષ્ટ્રનો ધ્વજ

કાનૂનભંગ        : કાનૂનનો ભંગ

❇️મધ્યમપદલોપી સમાસ

➡️વ્યાખ્યા : જે સમાસનો વિગ્રહ કરતી વખતે વચ્ચેના પદને ઉમેરવું પડે ત્યારે માધ્યમપદલોપી સમાસ બને છે. સીધો અર્થ એમ થાય કે વચ્ચેના પદનો લોપ થયેલો હોય.

➡️ઉદાહરણો:

મીણબત્તી        : મીણ વડે બનાવેલી બત્તી

હિમડુંગર         : હિમ વડે બનેલો ડુંગર

સહનશક્તિ     : સહન કરવા માટેની શક્તિ

બગલથેલો       : બગલમાં રાખવાનો થેલો

શિક્ષાવચન      : શિક્ષા માટે કરવામાં આવેલું વચન

જીવનયાત્રા      : જીવન માટેની યાત્રા

❇️કર્મધારય સમાસ

➡️આ સમાસ એકપદપ્રધાન છે.

વ્યાખ્યા : જે સમાસનાં ઉત્તરપદ અને પૂર્વપદ વિશેષણ-વિશેષ્ય સંબંધથી જોડાયેલા હોય તેને કર્મધારય સમાસ કહેવામાં આવે છે.

પૂર્વપદ       : વિશેષણ

ઉત્તરપદ     : વિશેષ્ય

➡️ઉદાહરણો:

નરસિંહ        : નરરૂપી સિંહ

મહાદેવ        : મહાન દેવ

વાયુવેગ        : વાયુરૂપી વેગ

સમભાવ       : સમાન ભાવ

હાશ્યબાણ   : હાશ્ય રૂપી બાણ

જીવન જળ   : જીવનરૂપી જળ

❇️ઉપપદ સમાસ

➡️આ સમાસ એકપદપ્રધાન સમાસ છે.

વ્યાખ્યા : જે સમાસનું ઉત્તરપદ ક્રિયાધાતુ દર્શાવતું હોય અને બંને વચ્ચે વિભક્તિનો સંબંધ હોય ત્યારે તેને ઉપપદ સમાસ કહેવાય છે.

➡️અગત્યની સૂચના : આ સમાસના બંને પદો અન્યપદના વિશેષણ તરીકે આવે છે.

➡️ઉદાહરણો :

નર્મદા           : નર્મને આપનાર

માર્ગદર્શક     : માર્ગને દર્શાવનાર

ગિરિધર        : ગીરીને ધારણ કરનાર

અન્નપૂર્ણા      : અન્નને પૂર્ણ કરનાર

મનોહારી      : મનને હરાવનાર

❇️બહુવ્રીહિ સમાસ

➡️આ સમાસ અન્યપદ પ્રધાન સમાસ છે.

➡️વ્યાખ્યા: જયારે સમાસના બંને પદો વચ્ચે વિશેષણ-વિશેષ્ય સંબંધ હોય. ઉપનામ-ઉપમેય સંબંધ હોય અથવા પરસ્પર વિભક્તિ સંબંધ હોય અને તેનાથી બનેલું સામાસિક પદ અન્ય પદના વિશેષણ તરીકે વપરાતું હોય ત્યારે બહુવ્રીહિ સમાસ બને છે.

➡️વિગ્રહ કરીયે ત્યારે, જેનો, જેની, જેનું, જેના, જેમાં, જે, જેને, જેનાથી, જેના વડે, જેના માટે, જેમાંથી, જેવા સર્વનામો વપરાય છે.

➡️ઉદાહરણો :

દીર્ઘદ્રષ્ટિ      : જેની દ્રષ્ટિ દીર્ઘ છે તે

ગજાનન      : જેનું મુખ ગજ જેવું છે તે

વૃકોદરઃ       : જેનું ઉદાર વૃક જેવું છે તે

કૃતાર્થ         : કૃત છે જેનો અર્થ તે

બહુવ્રીહિ    : બહુ છે વ્રિહી જેના તે

અભેદ         : જેને ભેદી ન શકાય તે

❇️અવ્યવિભાવ સમાસ

➡️વ્યાખ્યા: જે સમાસનાં પ્રથમપદમાં અવ્યવ આવતાં હોય તથા તેની અસર સમગ્ર સમાસનાં પદ ઉપર થતી હોય ત્યારે તેવા સમાસને અવ્યવિભાવ સમાસ કહેવાય છે.

➡️ઉદાહરણો :

પ્રતિક્ષણ : દરેક ક્ષણે

સવિનય : વિનય સાથે

યથાપૂર્વ : પહેલા પ્રમાણે

પ્રતિદિન : દરરોજ

પ્રત્યક્ષ : નજર સામે

અધોમુખ : મુખ નીચું રાખીને